Podczas przesłuchania łatwo o stres, pośpiech albo zwykłą pomyłkę. Czasem dopiero po powrocie do domu przypominasz sobie istotny szczegół. Innym razem zauważasz, że Twoja wcześniejsza relacja nie była precyzyjna. Wtedy pojawia się pytanie: czy można zmienić zeznania złożone na policji albo w prokuraturze? Jest to możliwe. Nie oznacza to jednak, że wcześniejsze zeznania po prostu znikną z akt. Trzeba też odróżnić sytuację świadka od sytuacji podejrzanego. To ważny niuans, ponieważ przepisy inaczej traktują zeznania, a inaczej wyjaśnienia osoby, której postawiono zarzuty.
Czy można zmienić wcześniejsze zeznania?
Świadek może podczas kolejnego przesłuchania podać inną wersję wydarzeń, uzupełnić wcześniejsze zeznania albo sprostować błąd. Nie ma jednak prostej procedury „wycofania zeznań”, która powodowałaby automatyczne usunięcie wcześniejszego protokołu z akt. Jeżeli więc zeznałeś na policji, że zdarzenie miało miejsce o godzinie 20.00, a później przypomniałeś sobie, że było to około 22.00, możesz o tym powiedzieć podczas następnego przesłuchania. Powinieneś też wyjaśnić, skąd wynika rozbieżność.
Warto zrobić to rzeczowo. Pamięć nie działa jak nagranie z kamery. Z czasem mogą wrócić szczegóły, których wcześniej nie pamiętałeś. Możesz również zorientować się, że źle zrozumiałeś pytanie. Sama zmiana zeznań nie oznacza jeszcze, że popełniłeś przestępstwo. Jeżeli dostrzeżesz nieścisłość już podczas przesłuchania, zwróć na nią uwagę przed podpisaniem protokołu. Protokół przesłuchania powinien zostać odczytany przed podpisaniem, a osoba uczestnicząca w czynności może zgłosić zastrzeżenia dotyczące jego treści.
Zmiana zeznań świadka a fałszywe zeznania
Sytuacja staje się poważniejsza, gdy świadek świadomie podaje nieprawdę albo zataja prawdę. Przed przesłuchaniem świadek powinien otrzymać pouczenie o odpowiedzialności karnej za fałszywe zeznania. W postępowaniu przygotowawczym potwierdza takie pouczenie podpisem.
Zgodnie z art. 233 Kodeksu karnego za świadome zeznanie nieprawdy lub zatajenie prawdy może grozić odpowiedzialność karna. Nie należy więc traktować zmiany zeznań jako sposobu na dowolne dopasowanie wcześniejszej relacji do biegu sprawy. Co jednak wtedy, gdy pierwsze zeznania rzeczywiście były nieprawdziwe i chcesz je sprostować? W takiej sytuacji warto działać rozważnie. Art. 233 § 5 Kodeksu karnego przewiduje możliwość nadzwyczajnego złagodzenia kary, a nawet odstąpienia od jej wymierzenia między innymi wtedy, gdy sprawca dobrowolnie sprostuje fałszywe zeznanie przed rozstrzygnięciem sprawy, choćby nieprawomocnym. Nie oznacza to automatycznej bezkarności, ale dobrowolne sprostowanie może mieć istotne znaczenie dla odpowiedzialności świadka.
Podejrzany nie składa zeznań, lecz wyjaśnienia
W języku potocznym często mówi się, że podejrzany „zeznaje”. Z punktu widzenia prawa jest inaczej. Świadek składa zeznania, natomiast podejrzany lub oskarżony składa wyjaśnienia. Różnica ma duże znaczenie. Podejrzany ma prawo odmówić składania wyjaśnień. Może także odmówić odpowiedzi na pojedyncze pytania i nie musi tłumaczyć, dlaczego korzysta z tego prawa. Wynika to z art. 175 Kodeksu postępowania karnego. Podejrzany może również zmienić wcześniejsze wyjaśnienia. Może najpierw przyznać się do czynu, a później temu zaprzeczyć albo odwrotnie. Może też uzupełnić swoją relację. Poprzednie wyjaśnienia pozostają jednak częścią materiału dowodowego. Jeżeli sprawa trafi do sądu, wcześniejsze wypowiedzi mogą zostać zestawione z późniejszą wersją. Dlatego pochopna zmiana relacji tylko po to, aby poprawić swoją sytuację procesową, często przynosi więcej szkody niż pożytku.
Co dzieje się po zmianie zeznań?
Zmiana zeznań nie powoduje, że policja, prokurator albo sąd musi uznać najnowszą wersję za prawdziwą. Organ prowadzący sprawę oceni zarówno pierwszą, jak i kolejną relację. Znaczenie może mieć to, dlaczego zmieniłeś zeznania, kiedy to zrobiłeś oraz czy nowa wersja zgadza się z innymi dowodami. Jeżeli świadek raz mówi jedno, a później coś zupełnie innego, naturalnie pojawią się pytania o przyczynę tej różnicy. Sąd Najwyższy zwracał uwagę, że sama zmiana zeznań nie przesądza jeszcze o niewiarygodności wcześniejszej wersji. Zmienione zeznania podlegają ocenie tak jak pozostałe dowody. Sąd może więc uznać za przekonującą pierwszą relację, późniejszą albo tylko część każdej z nich.
Osobna sytuacja dotyczy osób, którym przysługuje prawo odmowy zeznań, na przykład osoby najbliższej dla oskarżonego. Jeżeli taka osoba skorzysta z tego prawa najpóźniej przed rozpoczęciem pierwszego zeznania przed sądem, jej wcześniejsze zeznania co do zasady nie mogą służyć jako dowód ani zostać odtworzone. Wynika to z art. 186 Kodeksu postępowania karnego. Jeżeli chcesz zmienić zeznania na policji lub w prokuraturze, ponieważ pierwsza relacja zawiera poważny błąd albo była nieprawdziwa, warto przed kolejnym przesłuchaniem skonsultować sytuację z adwokatem. Szczególnie wtedy, gdy zmiana może wpłynąć na Twoją odpowiedzialność albo sytuację innej osoby.
FAQ – najczęściej zadawane pytania
Czy można wycofać zeznania złożone na policji?
Co do zasady nie możesz po prostu usunąć wcześniejszych zeznań z akt. Możesz jednak podczas kolejnego przesłuchania je sprostować, uzupełnić lub przedstawić inną wersję wydarzeń. Wyjątkiem mogą być szczególne przypadki związane z prawem do odmowy zeznań.
Czy zmiana zeznań oznacza odpowiedzialność za fałszywe zeznania?
Sama różnica między pierwszym a drugim przesłuchaniem nie oznacza automatycznie popełnienia przestępstwa. Odpowiedzialność za fałszywe zeznania wiąże się ze świadomym zeznaniem nieprawdy albo zatajeniem prawdy przy spełnieniu warunków określonych w ustawie.
Czy można zmienić zeznania jeszcze przed rozprawą?
Tak. Możesz poinformować policję lub prokuraturę, że chcesz uzupełnić albo sprostować swoją wcześniejszą relację. Organ może przeprowadzić kolejne przesłuchanie.
Czy sąd zobaczy wcześniejsze zeznania?
Co do zasady wcześniejsze zeznania pozostają w aktach sprawy. Jeżeli podczas rozprawy świadek zeznaje inaczej niż wcześniej, sąd może porównać obie relacje i ocenić ich wiarygodność. Szczególne zasady dotyczą między innymi osoby, która skutecznie korzysta z prawa do odmowy zeznań.
Czy przed zmianą zeznań warto porozmawiać z adwokatem?
Jeśli chodzi jedynie o drobną pomyłkę, sytuacja może być nieskomplikowana. Gdy jednak wcześniejsze zeznania były nieprawdziwe, zmiana dotyczy ważnych faktów albo obawiasz się odpowiedzialności karnej, konsultacja z adwokatem pozwoli ocenić skutki kolejnego przesłuchania. Zmiana zeznań złożonych na policji lub w prokuraturze jest możliwa, ale nie powoduje automatycznego anulowania wcześniejszej wersji wydarzeń. Najważniejsze jest to, w jakim charakterze występujesz w sprawie i dlaczego chcesz zmienić swoją relację. Jeśli sprawa jest zawiła lub zmiana może mieć poważne następstwa, dobrze wcześniej omówić ją z adwokatem.